Aromatyzowanie żywności nie kończy się tylko na przyprawach i ziołach, o których pisaliśmy ostatnio. Od czasów starożytnych ludzie aromatyzowali swoje potrawy różnymi mieszankami warzyw, ziół, olejów, miodu, jagód, owoców, mleka, ryb itp.
Podobne mieszanki dały później początek sosom, jakie znamy dzisiaj. I to nie tylko chrzanowe, polędwicowe, pomidorowe, ale też ostre indyjskie, o których też pisaliśmy. Albo te włoskie, jak bolognese.
Angielskie słowo „dip” oznacza namoczyć coś, zanurzyć coś w czymś. Samo polskie słowo sos jest zniekształceniem francuskiego słowa „sauce”. To francuskie słowo jest pochodną hiszpańskiego słowa salsa. Pochodzi ono od słowa „salsus” (przyprawiony, solony) starożytnych Rzymian.
Najwcześniejsza pisemna wzmianka o sosie znajduje się w ceremoniach chińskiej dynastii Zhou z III wieku p.n.e. Pasta z fasoli chili (lub soi), którą nadal można znaleźć w kuchni syczuańskiej pod nazwą doubanjiang (tou-pan-jiao). Ze starożytnego Rzymu mamy zapisy z II wieku p.n.e. o sosie rybnym zwanym garum, wytwarzanym ze sfermentowanych ryb różnych gatunków (najczęściej sardeli i sardynek, ale także tuńczyka), kminku, kardamonu, kolendry, miodu i kwiatów. Ponieważ jednak nazwa pochodzi od starożytnego greckiego „garos” (mieszanka ryb), jej pochodzenie jest prawdopodobnie znacznie starsze. Jeden z najwcześniejszych przepisów na salsę można znaleźć wśród starożytnych Azteków.
Za twórcę europejskich sosów uważa się François Pierre’a La Varenne’a, który w XVII wieku stworzył sos znany obecnie jako beszamel (mąka stopniowo dodawana do masła i mieszana), który jest następnie podstawą wszystkich innych sosów (w tym wszystkich sosów śmietanowych).
Również z XVII wieku pochodzi inny słynny sos (jeden z pięciu podstawowych francuskich ostrych sosów), brązowy sos hiszpański, lepiej znany jako espagnole. Który, pomimo swojej nazwy, również pochodzi z Francji. Jego podstawa i przygotowanie są zasadniczo podobne do sosu z polędwicy – brązowy bulion, przecier pomidorowy, warzywa korzeniowe (marchew, seler) i cebula.
Inne podstawowe francuskie sosy to demi-glace, velouté, hollandaise i sos pomidorowy. Ale sosy obejmują również majonez, ketchup, musztardę, beszamel, aioli, sos sojowy, worcester, sos rybny, sos barbecue i wiele innych.
Podstawową cechą wszystkich sosów, dipów, sals i chutney jest to, że nie są one spożywane samodzielnie, a jedynie dodają smaku, kremowości lub poprawiają wygląd innej potrawy. Każdy naród ma różne rodzaje podobnych sosów i „dipów”, w zależności od ilości i przewagi składników oraz metody przetwarzania.
Istnieją płynne, kremowe lub półpłynne „sosy” i mogą być podawane na ciepło lub na zimno. Na przykład majonez stosuje się tylko na zimno, pesto podaje się letnie, a nasze sosy beszamelowe (zasmażki) podaje się na ciepło. Jeśli zagęszczamy sos sałatkowy, nazywamy go dressingiem.
Jak sugeruje angielska nazwa, jest to sos przeznaczony do maczania. Na przykład sera, nachos lub mniejszych kawałków mięsa. Podawany jest oddzielnie w miseczce. Bazą jest zwykle jogurt i oliwa z oliwek, ale może to być również majonez aromatyzowany czosnkiem lub majonez z keczupem itp. Obejmuje to także tzatziki wykonane z greckiego jogurtu, ogórków, czosnku, oliwy z oliwek i przypraw, które są używane nie tylko do maczania mięsa z gyrosa lub souvlaki, ale także jako smarowidło na greckim chlebie.
Jak już wspomnieliśmy, słowo salsa jest pochodzenia hiszpańskiego i ogólnie odnosi się do każdego zimnego sosu. Jest to również w zasadzie dip, z tym wyjątkiem, że ludy południowe używają tylko oliwy z oliwek i warzyw zamiast jogurtu. Jest więc zwykle przygotowywana z pomidorów, papryki, chilli, kukurydzy, cebuli itp. i powinna być od lekkiej do bardzo pikantnej. Istnieją również wersje ziołowe (wykonane z kopru, mięty, szczypiorku, pietruszki, bazylii, świeżej kolendry itp.) i są one nazywane salsa verde. Specyficzną salsą jest guacamole, czyli salsa z awokado.
W kuchni meksykańskiej używany jest do maczania tortilli lub nachos, ale także mniejszych kawałków mięsa. W krajach śródziemnomorskich jest ona również używana jako rodzaj pasty do smarowania chleba. Jedną z libańskich specjalności jest na przykład manouche, gdzie oliwę z oliwek miesza się z przyprawą manouche, mieszankę rozprowadza się na chlebie pita i piecze przez chwilę w piekarniku.
Podobnie na Bliskim Wschodzie stosuje się baba ganush, mieszankę pieczonego bakłażana z oliwą z oliwek i przyprawami. Śródziemnomorskie aioli zawiera tylko czosnek, oliwę z oliwek i sól. A z kuchni bałkańskiej znamy ajvar, który przyrządza się z pieczonej czerwonej papryki, bakłażanów, czosnku i chili.
Jest to również jeden z zimnych sosów ziołowych. Pochodzi z północnych Włoch i jest wytwarzany z bazylii, soli, czosnku i oliwy z oliwek. Można dodać tarty ser (owczy) i orzeszki piniowe.
Jeśli sos jest gęsty, w postaci pasty, może być również używany do gotowania gorących potraw.
W przeciwieństwie do sals, indyjskie zimne sosy nie są przygotowywane na zimno poprzez kruszenie, mieszanie i miksowanie składników, ale poszczególne składniki są najpierw gotowane na pastę, a następnie pozostawiane do ostygnięcia. Nazwa chutney pochodzi od słowa w języku hindi, które można przetłumaczyć właśnie jako sos.
Ze względu na wiele różnych rodzajów chutneyów, ich zastosowanie jest również dość szerokie – nadają się do grillowanych i pieczonych mięs (zwłaszcza chutney cebulowy), jako sos do sałatek, z serem, na chlebie lub w tostach i kanapkach. Na przykład moja teściowa robi chutney z cukinii, którego nie mogę się doczekać, który może być używany jako baza do fałszywego leczo, z ryżem, z mięsem i zawsze smakuje świetnie.
Autor: Jan Lipšanský, dziennikarz, scenarzysta
foto: cz.depositphotos.com
Redakcja
www.dine4fit.pl
Kiedy zaczynamy zapisywać nasze posiłki w aplikacji Dine4Fit, większość z nas zauważa, że większym problemem jest osiągnięcie zielonych kółek w przypadku białek i błonnika niż w przypadku węglowodanów i tłuszczów.
Dlatego dzisiaj skupimy się na tym, ile białka powinniśmy spożywać codziennie, zależnie od naszego celu, oraz jak najbardziej odpowiednio uzupełniać je w naszej diecie.
Kontynuuj czytanie 25.5.2023
Osteoporoza to choroba, która nie rozwija się z dnia na dzień. Powstaje powoli, często bezobjawowo, a o swoim istnieniu daje znać dopiero wtedy, gdy pojawi się złamanie po banalnym upadku, ból pleców lub spadek wzrostu.
Właśnie dlatego nazywa się ją cichym złodziejem.
Kontynuuj czytanie 2.3.2026
W okresie perimenopauzy i menopauzy organizm kobiety przechodzi istotną zmianę hormonalną.
Wiele kobiet ma poczucie, że jedzą tak samo jak wcześniej, a mimo to masa ciała rośnie, poziom energii spada i pojawiają się nowe dolegliwości. Te zmiany nie są efektem braku dyscypliny – są naturalną konsekwencją spadku poziomu progesteronu i estrogenu, które wpływają na metabolizm, magazynowanie tkanki tłuszczowej oraz regulację apetytu.
Kontynuuj czytanie 26.2.2026
Dziś, 23 lutego, obchodzimy w Polsce Ogólnopolski Dzień Walki z Depresją. To dobry moment, by powiedzieć wprost: odchudzanie i depresja często są ze sobą splecione – i to w obie strony.
Depresja nie jest „brakiem motywacji”. To choroba, która wpływa na sen, poziom energii, apetyt i masę ciała – czyli dokładnie te obszary, które decydują o skuteczności odchudzania.
Kontynuuj czytanie 23.2.2026
Jedno z najczęstszych pytań, jakie zadają mi klienci w moim gabinecie dietetycznym, brzmi: „Ile razy dziennie mam w takim razie jeść?”
W jednym miejscu czytają, że trzy razy dziennie, w innym – cztery, a nawet pięć. Jak więc określić, co będzie najodpowiedniejsze właśnie dla Ciebie?
Kontynuuj czytanie 19.2.2026
Większość ludzi zna to uczucie: pieczenie za mostkiem, kwaśny posmak w ustach, czasem ból promieniujący do gardła. Zgaga bywa traktowana jak drobna niedogodność – efekt ciężkiego obiadu albo za dużej ilości kawy. Problem zaczyna się wtedy, gdy przestaje być epizodem, a staje się rutyną.
Wtedy nie chodzi już tylko o objaw, jakim jest zgaga, ale o proces cofania się treści żołądka do przełyku – czyli refluks.
Kontynuuj czytanie 16.2.2026
Tabele kalorii są dostępne w Internecie, na telefonie, tablecie i smartwatchach, takich jak Garmin i Apple Watch.
