Od 1 września 2026 roku w polskich szkołach obowiązują nowe zasady żywienia (rozporządzenie Ministra Zdrowia, Dz. U. z 2026 r. poz. 197) – dotyczą one nawet kilku milionów uczniów. W ramach obiadu dwa razy w tygodniu ma być podawana porcja mięsa, raz w tygodniu ryba, a co najmniej raz w tygodniu – potrawa na bazie nasion roślin strączkowych bez produktów odzwierzęcych (z możliwością zastąpienia mięsa lub ryby wariantem roślinnym na życzenie rodziców). Temat wywołał sporo dyskusji – i sporo pytań, czym właściwie jest dieta planetarna, na której te zasady się opierają, i skąd się w ogóle wzięła.
Koncepcja nie jest nowa – model Planetary Health Diet został opracowany przez komisję EAT-Lancet, międzynarodowy zespół ekspertów ds. żywienia, zdrowia publicznego i środowiska, który połączył cele zdrowotne z ograniczeniem wpływu systemu żywnościowego na środowisko. Pierwszy raport powstał już w 2019 roku, a w 2025 roku komisja opublikowała jego aktualizację, która jeszcze mocniej podkreśla, że to, co ląduje na talerzu, ma znaczenie zarówno dla zdrowia, jak i dla przyszłości planety.
Dieta planetarna to model żywienia opracowany tak, aby jednocześnie chronić zdrowie ludzi i ograniczać obciążenie środowiska. W praktyce jest to dieta fleksitariańska – oparta głównie na produktach roślinnych, ale niewykluczająca całkowicie mięsa i nabiału.
Jej fundamentem są pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, owoce, rośliny strączkowe i orzechy. Produkty pochodzenia zwierzęcego – zwłaszcza czerwone mięso – pojawiają się w znacznie mniejszych ilościach niż w typowej diecie zachodniej, ale nie znikają z niej całkowicie.
Raport EAT-Lancet z 2025 roku wskazuje, że aby dieta planetarna stała się realną alternatywą na skalę globalną, produkcja roślin strączkowych musiałaby wzrosnąć nawet o 190%, a warzyw o 42-48%, przy jednoczesnym ograniczeniu produkcji zwierzęcej o 22-27%.
Według modelowania przedstawionego w raporcie, przejście na sposób odżywiania zgodny z założeniami diety planetarnej mogłoby zapobiec nawet 15 milionom przedwczesnych zgonów rocznie – to 27% globalnej śmiertelności. Raport wskazuje też, że system żywnościowy jest dziś głównym czynnikiem naruszającym pięć z dziewięciu granic planetarnych (m.in. zmianę klimatu, utratę bioróżnorodności, zużycie wody słodkiej), a ograniczenie samych strat i marnotrawienia żywności mogłoby zmniejszyć globalne emisje z systemu żywnościowego o ponad 10% rocznie.
Dla Ciebie osobiście oznacza to konkretne korzyści zdrowotne – więcej błonnika, warzyw i roślinnych źródeł białka w diecie wiąże się z niższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 i niektórych nowotworów.
Model EAT-Lancet nie jest wolny od krytyki, a rzetelny obraz tematu wymaga jej uwzględnienia. Eksperci zwracają uwagę, że zbyt radykalne ograniczenie produktów zwierzęcych może prowadzić do niedoborów witaminy B12, żelaza hemowego, cynku i wapnia – szczególnie u kobiet w ciąży, dzieci, seniorów oraz osób z zaburzeniami wchłaniania. Krytycy wskazują też, że zalecenia mają charakter globalny i nie zawsze przystają do lokalnych realiów – dostępności produktów, tradycji kulinarnych czy możliwości finansowych, a bezpośrednich danych o długoterminowych skutkach stosowania całego modelu Planetary Health Diet jest wciąż mniej niż danych dotyczących poszczególnych elementów takiego sposobu żywienia (np. spożycia strączków czy ograniczenia czerwonego mięsa osobno).
To nie oznacza, że dieta planetarna jest niezdrowa – oznacza, że tak jak w przypadku każdego modelu żywienia, kluczowe jest odpowiednie zbilansowanie posiłków, a nie mechaniczne ograniczanie produktów zwierzęcych. Jeśli należysz do grupy zwiększonego ryzyka niedoborów, warto skonsultować zmiany w diecie z lekarzem lub dietetykiem.
Ciekawych danych dostarcza europejski projekt badawczy PLAN’EAT, który za pomocą kilku różnych wskaźników jakości diety (m.in. EAT-Lancet Index) sprawdził, na ile jadłospisy mieszkańców 11 krajów Europy odpowiadają założeniom diety planetarnej. Wyniki pokazują, że żaden z badanych krajów nie realizuje w pełni jej założeń, ale są wyraźne różnice – najlepiej wypadły kraje śródziemnomorskie, takie jak Włochy, Grecja i Hiszpania, których tradycyjna kuchnia w naturalny sposób pokrywa się z zasadami diety planetarnej.
Polska, obok Irlandii, znalazła się niestety w grupie krajów o najniższym poziomie dopasowania do tego modelu. To sygnał, że warto przyjrzeć się swojemu jadłospisowi – niekoniecznie rezygnując z ulubionych potraw, ale stopniowo zwiększając w nim udział warzyw, strączków i produktów pełnoziarnistych.
Warto dodać, że badanie to wykazało też różnicę między płciami – kobiety w każdym z analizowanych krajów jadały bliżej modelu diety planetarnej niż mężczyźni.
Nie musisz od razu przechodzić na dietę roślinną. Dieta planetarna to raczej kierunek zmian niż sztywny jadłospis. Możesz zacząć od prostych kroków: dodawaj do posiłków więcej roślin strączkowych – soczewicy, ciecierzycy, fasoli, sięgaj po pełnoziarniste pieczywo i kasze zamiast produktów wysoko przetworzonych, traktuj czerwone mięso jako dodatek do dania, a nie jego główny składnik, i planuj przynajmniej kilka bezmięsnych dni w tygodniu.
W Dine4Fit możesz na bieżąco śledzić, jak zmienia się skład Twojej diety – zapisuj posiłki i sprawdzaj, ile warzyw, strączków i pełnoziarnistych produktów faktycznie pojawia się na Twoim talerzu w ciągu tygodnia. To dobry punkt wyjścia, żeby zobaczyć, jak daleko – lub jak blisko – jesteś od modelu diety planetarnej.
Źródła:
Redakcja
www.dine4fit.pl
Drodzy czytelnicy, postanowiłam napisać post na temat, który według mnie jest najbardziej kontrowersyjny w kwestii żywienia.
Co właściwie powinniśmy jeść jako gatunek ludzki i czy są produkty, które powinniśmy wyeliminować z diety?
Kontynuuj czytanie 20.2.2025
Wtorek, przerwa na lunch w biurze. Na jednym stole trzy pudełka i trzy różne filozofie. W pierwszym pudełku jajecznica na boczku z awokado, bo jego właścicielka od miesiąca jest na keto. W drugim sałatka z ciecierzycą, pomidorami i oliwą. W trzecim owsianka z owocami. Osoba, która ją przyniosła, od dawna ogranicza tłuszcz, wierząc, że to najlepsza droga do szczupłej sylwetki. Każda z tych osób jest przekonana, że to właśnie jej sposób jedzenia działa najlepiej.
Kontynuuj czytanie 12.10.2026
Decyzji o zdrowszym stylu życia często towarzyszy chęć, żeby więcej się ruszać. Po latach siedzącego trybu życia wiele osób zaczyna więc biegać, chodzić na długie wędrówki albo jeździć na rowerze.
Dla ciała to gwałtowna zmiana, która zwykle mu nie służy. Wręcz przeciwnie – jest dla niego szokiem.
Kontynuuj czytanie 8.10.2026
Rutynowe USG jamy brzusznej, kilka minut na leżance i zimny żel na skórze. Lekarz przesuwa głowicę, przez chwilę wpatruje się w monitor i mówi spokojnie: „Wątroba jest stłuszczona”. Nic Cię nie boli, czujesz się jak zwykle. Wieczorem wpisujesz w wyszukiwarkę „dieta na wątrobę” i po kwadransie masz przed sobą dziesięć sposobów jedzenia, z których każdy przedstawia się jako ten jedyny właściwy.
Najnowsze badania ten wybór upraszczają. Bardziej niż nazwa diety liczy się to, czy uda Ci się zrzucić kilka kilogramów i ile na Twoim talerzu jest mocno przetworzonych produktów gotowych.
Kontynuuj czytanie 5.10.2026
Postanowiłam zająć się tematem „jedzenia emocjonalnego”, bo zmaga się z nim naprawdę wielu moich klientów, a dzięki współpracy z Dine4Fit wiem, że podobnie jest wśród użytkowników aplikacji.
Takie osoby szukają potem różnych rad, wskazówek i sposobów, które pomogłyby im poradzić sobie z tymi powracającymi, nieprzyjemnymi sytuacjami.
Kontynuuj czytanie 1.10.2026
Zanim powiesz cokolwiek na porannym spotkaniu, musisz odchrząknąć. Potem jeszcze raz. Głos brzmi jak po nocy spędzonej na koncercie, a w szufladzie leżą trzy napoczęte opakowania pastylek do ssania. Lekarz nie widzi infekcji, alergię też wykluczono. Zgagi nie masz, więc refluks nawet nie przychodzi Ci do głowy.
Kontynuuj czytanie 28.9.2026
Tabele kalorii są dostępne w Internecie, na telefonie, tablecie i smartwatchach, takich jak Garmin i Apple Watch.
